Πηγή : Τάξεις και Ηθική
Οι υπογραμμίσεις δικές μου.
Θα προσπαθήσω να δείξω μερικές πολιτικές επιπτώσεις μιας (παρ)ανάγνωσης του Χέγκελ, στον οποίο για πολλές δεκαετίες συμπεριφέρθηκαν σαν ''ψόφιο σκυλί'' (όπως έλεγε κάποτε ο Μάρξ για τον γερο-Σπινόζα).
PART 1
''Το Πράγμα αναδύεται από το θεμέλιο. Αυτό δεν θεμελιώνεται ή δεν τίθεται δια του θεμελίου με τρόπο που το τελευταίο να παρέμεινε κάτω [ως ένα υπόστρωμα]. Απεναντίας, το θέτειν είναι η κίνηση-εξόδου του θεμελίου προς τον ίδιο τον εαυτό του και ο απλός εξαφανισμός αυτού του ίδιου. Το θεμέλιο προσλαμβάνει, μέσω της ενοποίησης με τις συνθήκες, την εξωτερική αμεσότητα και το στοιχείο του Είναι. Αλλά δεν την προσλαμβάνει ως κάτι εξωτερικό, ούτε μέσω ενός εξωτερικού σχετισμού. Αντίθετα, ως θεμέλιο, αυτό γίνεται τεθειμένο-Είναι, η απλή του ουσιαστικότητα ενοποιείται, μέσα στο τεθειμένο-Είναι, με τον εαυτό του και είναι, μέσα σε τούτο το αναιρείν του ίδιου του εαυτού, η πράξη εξαφάνισης της διαφοράς του (σ.σ εννοεί του θεμελίου) από το τεθειμένο-Είναι του. Έτσι [είναι] απλή ουσιώδης αμεσότητα. Το θεμέλιο, λοιπόν, δεν μένει πίσω σαν κάτι διαφορετικό από το θεμελιωμένο, αλλά η αλήθεια του θεμελιώνειν είναι πως το θεμέλιο εδώ μέσα ενοποιείται με τον ίδιο του τον εαυτό, έτσι που η ανασκόπησή του εντός άλλου να είναι η ανασκόπηση εντός εαυτού. Το Πράγμα, με τον ίδιο τρόπο που είναι το Απόλυτο [=το μη υποκείμενο σε συνθήκες], εξίσου είναι επίσης αυτό που στερείται θεμελίου, και αναδύεται από το θεμέλιο μόνο στο μέτρο που αυτό [το θεμέλιο] έχει πέσει στο βάραθρο και έπαψε να είναι θεμέλιο. [Έτσι το Πράγμα αναδύεται] από αυτό που δεν έχει θεμέλιο, δηλ. από την ιδιαίτερη ουσιαστική αρνητικότητα ή την καθαρή μορφή.
Αυτή η διαμεσολαβημένη από το θεμέλιο και συνθήκη αμεσότητα και ταυτή με τον εαυτό της μέσα από την αναίρεση της διαμεσοάβησης είναι η ύπαρξη'' (1).
''Η διαμεσολάβηση μέσω του θεμελίου αυτοαναιρείται, αλλά δεν αφήνει το θεμέλιο κάτω [=ως υπόστρωμα], έτσι που το εκπορευόμενο από αυτό να ήταν ένα τεθειμένο, το οποίο θα είχε την ουσία του άλλου, δηλ. μέσα στο θεμέλιο. Απεναντίας, το θεμέλιο τούτο είναι, καθότι άβυσσος, η διαμεσολάβηση που εξαφανίστηκε. Και αντίστροφα, είναι μόνο η εξαφανισθείσα διαμεσολάβηση που συγχρόνως είναι θεμέλιο, και είναι μόνο μέσω τούτης της άρνησης που είναι ίσο με τον εαυτό του και άμεσο.
Η ύπαρξη, λοιπόν, δεν πρέπει να λαμβάνεται εδώ ως ένα κατηγόρημα ή ως προσδιορισμός της ουσίας, μια πρόταση η οποία θα μπορούσε να διατυπωθεί [ως εξής]: η ουσία υπάρχει ή έχει ύπαρξη-αλλά η ουσία έχει μεταβεί μέσα στην ύπαρξη. Η ύπαρξη είναι η απόλυτη εξωτερίκευσή της, και τούτη [η ουσία] δεν έμεινε πίσω σε μια απώτερη πλευρά εκείνης. Η πρόταση, επομένως, θα μπορούσε να διατυπωθεί [έτσι]: η ουσία είναι η ύπαρξη. Αυτή δεν είναι διαφοροποιημένη από την ύπαρξή της-Η ουσία έχει μεταβεί μέσα στην ύπαρξη, κατά το μέτρο που η ουσία, ως θεμέλιο, δεν διαφοροποιείται πλέον από τον εαυτό της ως το θεμελιωμένο, ή [κατά το μέτρο που] εκείνο το θεμέλιο έχει αναιρεθεί. Αλλά τούτη η άρνηση είναι εξίσου ουσιαστικά η θέση της, ή απόλυτα θετική συνέχεια με τον εαυτό της...''(2).
''Ακριβώς επειδή η μορφή είναι τόσο ουσιώδης για την ουσία, όσο είναι και η τελευταία ως προς τον ίδιο τον εαυτό της, η [θεία] ουσία δεν πρέπει να νοείται και να εκφράζεται απλώς σαν ουσία, δηλαδή σαν άμεση υπόσταση ή σαν καθαρή αυτοεποπτεία του θείου, αλλά εξίσου σαν μορφή και μέσα σ'όλο τον πλούτο της ανεπτυγμένης μορφής. Έτσι μόνο συλλαμβάνεται και εκφράζεται ως πραγματικότητα''(3).
''Το Φαινόμενο είναι...κατεξοχήν η ουσία μέσα στην ύπαρξή της''(4).
Η ουσία μεταβαίνει στην ύπαρξη όταν αυτοαναιρείται απόλυτα, όταν βγαίνει απολύτως έξω από τον εαυτό της, βυθιζόμενη στην (χωροχρονική) αμεσότητα του Είναι. Η ύπαρξη για τον Χέγκελ είναι λογικά και οντολογικά ανώτερη κατηγορία από την ουσία-θεμέλιο. Η οξυμμένη έως τα άκρα της σχέση ουσίας/θεμελίου και συνθηκών οδηγεί στην αναίρεση και των δύο πόλων ως απολύτως αλληλοπρουποτιθέμενων και στην ανάδυση της Ύπαρξης. Αυτό που μένει από την ουσία δεν είναι ένα ''υπόστρωμα'', η ουσία σαν κατακάθι μέσα στην ύπαρξη. Ο Χέγκελ επιστρέφει από την ύπαρξη στην ουσία για να δει την τελευταία να εκδηλώνεται μέσα στην πρώτη, έτσι που η ύπαρξη είναι φαινόμενο της ουσίας. Όχι απλό φαινόμενο όμως ως απλό ψεύδος, έναντι μιας απολύτως αληθούς και αυτάρκους ουσίας (όπως έγραψαν τόσοι και τόσοι, μεταξύ άλλων και ο...κακός αναλυτής του Χέγκελ, Λουί Αλτουσέρ). Η ύπαρξη είναι το εμφαίνεσθαι της ουσίας μέσα στον εαυτό της σε ένα γίγνεσθαι που οδηγεί στην άβυσσο και από εκεί κατευθείαν στην ύπαρξη.
Η κίνηση ουσία->ύπαρξη, ύπαρξη->ουσία->ύπαρξη είναι μια κίνηση της ουσίας που αδιάκοπα, άπειρα τρεμοσβήνει μέσα στην ύπαρξη ή της ύπαρξης που αδιάκοπα, άπειρα βρίσκεται εμμενής, ριγμένη στο Είναι. Η ουσία διαρκώς αποσύρεται, είναι παρούσα-απούσα.
Η ιδέα αυτή προσφάτως επαναφέρεται στο προσκήνιο, κόντρα σε κάθε κριτική περί ουσιοκρατίας. Άλλωστε ο Μάρξ σε μια αποστροφή του λόγου του είπε πως θα δεν θα είχαν λόγο ύπαρξης οι επιστήμες, αν τα φαινόμενα συνέπιπταν με την ουσία των όντων. Με την ουσία όμως να τρεμοσβήνει κάθε στιγμή μέσα στην ύπαρξη, τρεμοσβήνει και η διάκριση επιφάνειας-βάθους, και η καταβαράθρωση της ουσίας με ''την απόλυτη εξωτερίκευσή της στην ύπαρξη'' σημαίνει κάθε στιγμή την ίδια την καταβαράθρωση του βαράθρου.
Η μετατόπιση της λογικής ανάλυσης του Χέγκελ από την ουσία στην ύπαρξη, και πάλι πίσω στην ουσία, και πάλι στην ύπαρξη, είναι μια πραγματική μετατόπιση, εντόπιση, ή δημιουργία άλλου τόπου. Υπάρχει σίγουρα εδώ ένα ζήτημα χώρου, αλλά πρώτιστα χρόνου. Η Ουσία (Wesen), και ως γραμματολογικός τύπος, επισημαίνει ο Χέγκελ, σχετίζεται με το παρελθόν. Όταν η ουσία καταβαραθρώνεται και μεταβαίνει στην ύπαρξη απολύτως εξωτερικευόμενη από τον εαυτό της, τί είναι για την ύπαρξη? Μια ιστορία, μια ανάμνηση. Ακριβώς το ίδιο είναι η ουσία και για τον αναγνώστη του κειμένου, όταν φτάνει στην κατηγορία της ύπαρξης. Μοιάζει δηλαδή να συμπίπτει η πορεία της ανάγνωσης και της παρουσίασης των λογικών κατηγοριών με μια πραγματική κίνηση. Από την ουσία προς την ύπαρξη δημιουργείται χρόνος, η μετάβαση στην ύπαρξη αφήνει ένα παρελθόν πίσω της, που είναι η ουσία. Και η ουσία μέσα στην ύπαρξη είναι ένα ίχνος του παρελθόντος μέσα στο παρόν της ανάγνωσης. Αλλά το μέλλον της ουσίας ήταν αυτή η απόλυτη αυτοαναίρεσή της. Και κάθε στιγμή που την βλέπουμε να λάμπει μέσα στην ύπαρξη, το άμεσο μέλλον της είναι ένα απότομο σβήσιμο, και μετά ξανά αναλαμπή, και μετά ξανά σβήσιμο.
Τελικά μέσα στην ύπαρξη έχουμε παρελθόν, παρόν και μέλλον. Η ύπαρξη αυτή είναι ιστορική ύπαρξη, ανοιχτή προς το παρελθόν της και προς το μέλλον της. Ακόμα και ως λογική κατηγορία, η ύπαρξη έχει μια ιστορία της οποίας είναι το επιστέγασμα, το στιγμιαίο σταμάτημα της ροής, και η ροή θα συνεχιστεί. ''Ανοιχτή'' ενότητα συνέχειας και ασυνέχειας, ισορρόπηση ''...απόχρωση (''στιγμή'') ιδιαιτερότητας. Διακοπή του βαθμιαίου. Στιγμή εξομάλυνσης των αντιφάσεων. Διακοπή του συνεχούς-άτομο, μονάδα...Η μονάδα και η συνέχεια είναι αντιθέσεις''.(5)
Ας κρατήσουμε λοιπόν από όλα αυτά ότι ήδη, με μια ορισμένη ανάγνωση του Χέγκελ (την κατάλληλη, κατά την ταπεινή μου γνώμη), προκύπτει ότι η μορφή-ύπαρξη είναι ''τόσο ουσιώδης για την ουσία όσο είναι η ίδια για τον εαυτό της'', και ότι η ύπαρξη είναι ένα ον ανοιχτό στο παρελθόν, το παρόν και το μέλλον.
