Το πήδημα απο την Θεωρία στην Πράξη και αντίστροφα
Θεοδόσης Θωμαδάκης
«Στον Έγκελς ολόκληρη η ζωντανή ανθρώπινη πράξη εισορμά στην ίδια τη θεωρία της γνώσης και προσφέρει το αντικειμενικό κριτήριο της αλήθειας: όσον καιρό δεν γνωρίζουμε ένα νόμο της Φύσης, ο νόμος αυτός, που υπάρχει και δρα ξέχωρα, έξω από τη γνώση μας, μας κάνει δούλους της «τυφλής αναγκαιότητας». Από τη στιγμή όμως που γνωρίζουμε αυτό το νόμο, που δρα (όπως επανέλαβε χιλιάδες φορές ο Μαρξ) ανεξάρτητα από τη βούληση και τη συνείδησή μας, είμαστε κύριοι της Φύσης. Η κυριαρχία πάνω στη Φύση, που εκδηλώνεται στην πρακτική δράση της ανθρωπότητας, είναι αποτέλεσμα μιας αντικειμενικά πιστής αντανάκλασης των φαινομένων και των προτσές της Φύσης στον εγκέφαλο του ανθρώπου, είναι απόδειξη του γεγονότος ότι αυτή η αντανάκλαση (μέσα στα όρια εκείνου που μας δείχνει η πράξη) είναι μια αντικειμενική, απόλυτη, αιώνια αλήθεια» (Ν. Λένιν: «Άπαντα», τόμος 18, Υλισμός και Εμπειριοκριτικισμός, σελ. 201).
Ο Ιλιένκοφ γεννήθηκε στο Σμολένσκ και έζησε στη Μόσχα. Διδάκτορας των φιλοσοφικών επιστημών, εργαζόταν στο Ινστιτούτο Φιλοσοφίας της Ακαδημίας Επιστημών της ΕΣΣΔ, και τιμήθηκε με το βραβείο Τσερνισέβσκι το 1965.
Στην πάλη του να ανταποκριθεί στο επαναστατικό καθήκον που μας κληροδότησε ο Λένιν, για τη δημιουργία μιας Λογικής, δηλαδή «μιας συστηματικά αναπτυγμένης έκθεσης της διαλεκτικής, όπως είναι η λογική και η θεωρία της γνώσης του σύγχρονου υλισμού», ο Ιλιένκοφ, παρά τα εμπόδια, την καταπίεση και τη λογοκρισία της σταλινικής γραφειοκρατίας (από τη Διαλεκτική Λογική του έχουν περικοπεί ολόκληρα κεφάλαια), άφησε στη γενιά μας, και στις επόμενες γενιές, ένα πολύ σημαντικό έργο. Τα κυριότερα βιβλία του είναι: Η Διαλεκτική του Αφηρημένου και του Συγκεκριμένου στο “Κεφάλαιο” του Kαρλ Μαρξ (1960), Για τα Είδωλα και τα Ιδεώδη [1968 –ελληνική έκδοση (με τον τίτλο: Τεχνοκρατία και Ανθρώπινα Ιδεώδη στο Σοσιαλισμό) Οδυσσέας», 1976], Διαλεκτική Λογική (1974 –ελληνική έκδοση «Gutenberg», 1983), Η Λενινιστική Διαλεκτική και η Μεταφυσική του Θετικισμού (1979 –ελληνική έκδοση «Σύγχρονη Εποχή», 1988).
Την ίδια στιγμή, με το επαναστατικό μήνυμα της γραφής του, ο Ιλιένκοφ ανάγγειλε τον ερχομό μιας νέας «εφ’ όλης της ύλης» επίθεσης ενάντια στον θεωρητικό και πολιτικό εκφυλισμό της γραφειοκρατικής κλίκας του Κρεμλίνου –τον ερχομό μιας Πολιτικής Επανάστασης για την ανατροπή της σταλινικής γραφειοκρατίας που «πλησίαζε γοργά», όπως χαρακτηριστικά είχε επισημάνει τότε ο αείμνηστος σύντροφος Τζέρι Χίλι διαβάζοντας, το 1977, το πιο σημαντικό του έργο, τη Διαλεκτική Λογική, που είχαν εκδόσει στα αγγλικά οι ρωσικές Εκδόσεις Προγκρέ.
Ενάντια στην τυπική λογική και γενικότερα τη μεταφυσική σκέψη, που, σύμφωνα με τον Λένιν, είναι ανίκανη να χρησιμοποιήσει διαλεκτικά τη Θεωρία της Αντανάκλασης στο προτσές και την ανάπτυξη της γνώσης, ο Ιλιένκοφ γράφει στην «Εισαγωγή» της Διαλεκτικής Λογικής του:
«“Αντικείμενο” ή “θέμα μελέτης” μας γενικά, και σαν όλο, είναι η νόηση, το σκέπτεσθαι· και η διαλεκτική Λογική έχει ως στόχο της να αναπτύξει μια επιστημονική απεικόνιση της νόησης στις αναγκαίες εκείνες στιγμές και με την αναγκαία αλληλουχία, που δεν εξαρτώνται καθόλου ούτε από τη θέληση ούτε από τη συνείδησή μας. Με άλλα λόγια, η Λογική οφείλει να δείξει με ποιον τρόπο αναπτύσσεται η νόηση, αν είναι επιστημονική κι αν αντανακλά, δηλαδή αν αναπαράγει σε έννοιες, ένα αντικείμενο που υπάρχει έξω και ανεξάρτητα από τη συνείδηση και τη θέλησή μας, με άλλα λόγια, αν δημιουργεί τη νοητική του αναπαράσταση, ανασυνθέτει την αυτοανάπτυξή του και το αναδημιουργεί στη λογική της κίνησης των εννοιών, για να το αναδημιουργήσει μετά και στην πράξη (στο πείραμα ή την πρακτική). Η Λογική, επομένως, είναι η θεωρητική απεικόνιση μιας τέτοιας νόησης», (όπ.π., σελ. 16).
Η Λογική, επιμένει ο Ιλιένκοφ, είναι η επιστήμη των νόμων της νόησης, και η νόηση είναι μια ιδιότητα, ένας τρόπος ύπαρξης της ύλης, καθώς αυτή αντανακλάται, δίνεται στα αισθήματα ως αντικειμενική πραγματικότητα και αναδημιουργείται (μέσα από ένα ολόκληρο αφαιρετικό προτσές) σε έννοιες και γνώση, διαμέσου της δραστηριότητας της σκέψης, του «σκεπτόμενου σώματος» στο προτσές της γνώσης. Για τον Ιλιένκοφ η Πράξη σαν η αποφασιστική κατηγορία στη μέθοδο του διαλεκτικού και ιστορικού υλισμού είναι αναπόσπαστα δεμένη με τη Θεωρία, με τη Σκέψη που προηγείται και καθοδηγεί κάθε πράξη μας. Ενάντια στο αυθόρμητο, σκεπτόμαστε αυτό που θέλουμε να κάνουμε, και κάνουμε αυτό που έχουμε προηγούμενα διεξοδικά σκεφτεί, αντικρούοντας κάθε παρέλκυση, προτροπή ή παρόρμηση για το αντίθετο. Έτσι μόνο ο άνθρωπος είναι σε θέση να ελέγχει και να σκέπτεται τη σκέψη του. Η γνώση, προπαντός η επιστημονική γνώση, δεν μπορεί να είναι, και δεν είναι ένα αυθόρμητο προτσές, κι ακόμα λιγότερο ένα εμπειρικό γεγονός. Με τη σκέψη του ανθρώπου, που είναι αναπόσπαστο μέρος και λειτουργία της Φύσης, η Φύση αντανακλάται στον εαυτό της, δηλαδή αυτοαποκαλύπτεται.
Να πώς το διατυπώνει αυτό στη Διαλεκτική Λογική του ο μεγάλος σοβιετικός φιλόσοφος, αναφερόμενος στον Σπινόζα που (με το «σκεπτόμενο σώμα» του) υπέρβηκε το δυϊσμό του Καρτέσιου, δίνοντας, ταυτόχρονα, ένα αποφασιστικό χτύπημα στον ιδεαλισμό και το χυδαίο υλισμό:
«Δεν υπάρχουν δυο διαφορετικά και καταρχήν αντίθετα αντικείμενα μελέτης –το σώμα και η νόηση– αλλά μόνο ένα και μοναδικό αντικείμενο, που είναι το σκεπτόμενο σώμα του ζωντανού, του πραγματικού ανθρώπου (είτε κάποιου άλλου ανάλογου Όντος, αν κάτι τέτοιο υπάρχει κάπου στο διάστημα)... Ο ζωντανός, ο πραγματικά σκεπτόμενος άνθρωπος, το μοναδικό σκεπτόμενο σώμα που γνωρίζουμε, δεν αποτελείται από δύο καρτεσιανά ήμισυ –από τη “νόηση που στερείται σώματος” και από το “σώμα που στερείται νόησης”... Αυτό που σκέπτεται δεν είναι η ιδιαίτερη “ψυχή” που τοποθετείται από το θεό στο ανθρώπινο σώμα σαν σε προσωρινή κατοικία..., αλλά το ίδιο το σώμα του ανθρώπου. Η νόηση είναι μια ιδιότητα, ένας τρόπος ύπαρξης του σώματος, όπως και η έκτασή του, δηλαδή όπως η διάταξή του στο χώρο και η θέση του ανάμεσα στα άλλα σώματα», (Έβαλντ Ιλιένκοφ: Διαλεκτική Λογική, Δεύτερο Δοκίμιο, σελ. 35).
Έτσι, ορίζοντας τη νόηση ως ιδιότητα, ως κατηγόρημα της ύλης (Υπόσταση), ο Σπινόζα ξεπέρασε την εποχή του, αφήνοντας πίσω του αιώνες ολόκληρους τόσο τους ιδεαλιστές όσο και τους εκπροσώπους του μηχανιστικού υλισμού –και τον ίδιο τον Καρτέσιο να ψάχνει την ψυχή στον «κωνοειδή αδένα» του εγκεφάλου του. Με την Υπόσταση, με την επιστημονική αυτή ανακάλυψή του, ο Σπινόζα έγινε ένας αποφασιστικός κρίκος στην ανάπτυξη της ανθρώπινης γνώσης. Αυτή είναι η μεγάλη του συνεισφορά στην ανθρωπότητα.
Για τον Σπινόζα, το μεγάλο αυτό στοχαστή της προμαρξιστικής εποχής, η νόηση και η έκταση δεν είναι δυο ιδιαίτερες υποστάσεις, όπως δίδασκε ο Καρτέσιος, αλλά δυο κατηγορήματα μιας και της ίδιας υπόστασης. Πάνω σ’ αυτό το ζήτημα, ο Ιλιένκοφ αναφέρει στη σελίδα 52 της Διαλεκτικής Λογικής του την καταφατική απάντηση που πήρε ο Πλεχάνοφ σε σχετική ερώτησή του προς τον Έγκελς. Πραγματικά, το 1889 ο Πλεχάνοφ πήγε στο Λονδίνο για να επισκεφτεί τον Έγκελς και σε μια από τις πλούσιες συζητήσεις που είχε μαζί του πάνω στα φιλοσοφικά ζητήματα, ο Πλεχάνοφ, παρουσία του Πάβελ Αξελρόντ, ρώτησε τον Φρ. Έγκελς: –«Έτσι λοιπόν, ο γέρο-Σπινόζα είχε δίκιο όταν έλεγε ότι η νόηση και η έκταση δεν είναι παρά δυο κατηγορήματα μιας και της ίδιας υπόστασης; –Βεβαίως, μου απάντησε ο Έγκελς. Ο γέρο Σπινόζα είχε απόλυτα δίκιο». Τον διάλογο αυτό ο Πλεχάνοφ τον αναφέρει στο άρθρο του: Ο Μπέρνσταϊν και ο Υλισμός (βλ. Τα Φιλοσοφικά Έργα του Πλεχάνοφ στα γαλλικά, τόμος 2ος, σελ. 376). Έτσι, η νόηση και η έκταση είναι πράγματι «δυο κατηγορήματα μιας και της ίδιας υπόστασης», δυο διαφορετικοί τρόποι ύπαρξης και δυο μορφές εκδήλωσης ενός «τρίτου» πράγματος –της άπειρης Φύσης σε αιώνια κίνηση και αλλαγή, που αισθάνεται, σκέπτεται και δρα διαμέσου του ανθρώπου:
